۱. طبقه‌ی عادی (مستضعفینِ فکری/عموم)

سیستم عامل: عقلِ معاش & عرف

منطقِ حکم: برای این طبقه، دین بر مدارِ «تسهیل» و «ظواهر» می‌چرخد. موضوعات بر اساسِ «عرفِ عقلا» تعریف می‌شوند. خطاهایِ شناختی تا حد زیادی شاملِ «عفو» می‌شوند. انتظارِ دیّان در اینجا، صرفاً حفظِ ساختارِ اجتماعی و عدمِ ارتکابِ کبائرِ آشکار است. اجتهاد برای این گروه، باید «حداقلی» و «سازگار با زیستِ روزمره» باشد.

۲. طبقه‌ی مُحِبّ (سالک)

سیستم عامل: انس و قُرب

منطقِ حکم: اینجا موضوع تغییر می‌کند. عملی که برای عادی مباح بود (مثل خوابِ زیاد یا مکروهات)، برای مُحِبّ حکمِ «گناه» یا «مانع» را پیدا می‌کند («حسناتُ الأبرارِ سیّئاتُ المقرّبین»). در این سطح، اجتهاد مبتنی بر «ظرافت‌هایِ قلبی» است. دیّان از این گروه، نه فقط «صحتِ فقهی»، بلکه «حضورِ قلب» و «اخلاص» را می‌طلبد. مصلحت‌سنجیِ دنیوی در اینجا جای خود را به «ایثار» می‌دهد.

۳. طبقه‌ی محبوبی (معصومین/اولیاء)

سیستم عامل: عصمت & مشیت

منطقِ حکم: این طبقه دارای «دسترسیِ ریشه» (Root Access) به لوح محفوظ هستند. تکالیفِ اینان (مانند نماز شب بر پیامبر اکرم ص) واجبِ عینی است که برای دیگران مستحب است. آن‌ها «موضوع‌ساز» هستند نه «موضوع‌پذیر» و به وجوب الاهی زندگی می کنند. اراده‌ی آن‌ها فانی در مشیتِ دیّان است. تحلیلِ رفتارِ آن‌ها با منطقِ «عادی» یا حتی «محبّ»، غیرممکن و گمراه‌کننده است.

۴. وضعیتِ خطا (ضالّین و مغضوبین)

وضعیت: Crash / Virus

منطقِ حکم: کسانی که عامدانه با حق عناد دارند (مغضوب) یا راه را گم کرده‌اند (ضال). حکمِ دیّان برای این گروه، فعال‌سازیِ پروتکل‌هایِ «استدراج» (Gradual Descent) یا «اتمام حجت» است. موضوع در اینجا «بیماری» نیست، بلکه «مرگِ سیستم» است. احکامِ تنبیهی و محدودکننده بر این موضوعات بار می‌شود.

در واکاوی ریشه «ج-ه-د»، ما با یک ساختار مورفولوژیک مواجهیم که فراتر از معنای ساده «تلاش» است. بر اساس اصل وضع الفاظ برای ارواح معانی، اجتهاد اشاره به «استفراغ الوسع» یا تخلیه کامل ظرفیت وجودی برای رسیدن به یک حقیقت پنهان دارد.

تحلیل آوایی (Phonetic Analysis):
حرف «ج» (جیم) دارای صفت جهر و شدت است که دلالت بر «جمع‌آوری و تراکم انرژی» دارد. حرف «ه» (هاء) از اقصی‌الحلق با جریان هوای آزاد ادا می‌شود که نماد «عمق، نفوذ به لایه‌های زیرین و گسترش» است. حرف «د» (دال) با قلقله و قطعیت پایان می‌پذیرد که نشان‌دهنده «ضربه نهایی برای تثبیت معنا» است.
بنابراین، «اجتهاد» از منظر سایکوفیزیک زبان، یک فرآیند خطی نیست؛ بلکه یک چرخه ترمودینامیک شناختی است: (۱) تراکم اطلاعات و انرژی ذهنی (جیم)، (۲) نفوذ به عمق لایه‌های معنایی متن و فرامتن (هاء)، و (۳) استخراج یک حکم قطعی و تثبیت شده در واقعیت (دال).

این واژه در تقابل با «سهولت» قرار دارد. در فیزیک معنا، اجتهاد یعنی غلبه بر اصطکاکِ ابهام. مجتهد کسی است که بر «انتروپی» (بی‌نظمی) موجود در ادله غلبه می‌کند تا به «نِگانتروپی» (نظم و حکم) دست یابد. تفاوت «اجتهاد» با «جهاد» در باب افتعال نهفته است؛ باب افتعال دلالت بر «پذیرش اثر» و «درونی‌سازی کنش» دارد. یعنی مجتهد در فرآیند استنباط، ساختار عصبی و روانی خود را نیز تغییر می‌دهد و این رنج مقدس (Juhd) را به بخشی از هستی خود تبدیل می‌کند.

بُعد اول: عصب‌شناسی شناختی (The Hardware)

اجتهاد از منظر علوم اعصاب، یک فرآیند عالی در قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex – PFC) است، به ویژه ناحیه Dorsolateral PFC که مسئول حافظه کاری، استدلال منطقی و حل مسائل پیچیده است.

در مقابل «اخباری‌گری» که متکی بر حافظه معنایی (Semantic Memory) و بازیابی ساده داده‌هاست، «اجتهاد اصولی» نیازمند فعال‌سازی شبکه‌های عصبی گسترده برای الگویابی (Pattern Recognition) است. مغز یک مجتهد باید توانایی «مهار شناختی» (Cognitive Inhibition) بالایی داشته باشد تا بتواند نویزهای اطلاعاتی (روایات ضعیف، مشهورات بی‌پایه) را فیلتر کرده و سیگنال اصلی (حکم الله) را تشخیص دهد.

فرآیند استنباط، یک تمرین سنگین نروپلاستیسیتی (Neuroplasticity) است. وقتی فقیه بین دو دلیل متعارض جمع می‌کند، عملاً در حال ایجاد سیناپس‌های جدید بین نواحی مختلف مغز است که پیش از این نامرتبط بودند. این همان مفهوم «ملکه قدسیه» است؛ یعنی ساختار فیزیکی مغز به گونه‌ای بازآرایی شده که به صورت خودکار قادر به پردازش داده‌های پیچیده فقهی با سرعت بالاست. همچنین، نقش Insula و Anterior Cingulate Cortex (ACC) در تشخیص تضادها و مدیریت عدم قطعیت (Uncertainty Management) حیاتی است. اجتهاد، گذار از «سیستم ۱» (تفکر سریع و شهودی) به «سیستم ۲» (تفکر کند و تحلیلی) و سپس بازگشت به یک شهود سطح بالا (Intuition Expert) است.

بُعد دوم: تحلیل عقلی و آنتولوژی (The Architecture)

در تحلیل عقلی (Rational Analysis)، اجتهاد مکانیسمی برای پر کردن شکاف بین «عالم ثبوت» (واقعیت نفس‌الامری حکم) و «عالم اثبات» (دسترسی ما به حکم) است.

اجتهاد شیعی بر پایه این اصل آنتولوژیک استوار است که «حقیقت» امری ساکن و موزه‌ای نیست، بلکه جریانی سیال در بستر زمان و مکان است (الزمان و المکان). عقل در اینجا نه به عنوان یک ابزار قیاسی (آنطور که در برخی مکاتب عامه است)، بلکه به عنوان «حجت باطنی» و کاشفیت عمل می‌کند. رابطه بین حکم شرعی و موضوع آن، یک رابطه علّی و معلولی است، نه یک رابطه «جعلی و اعتباری محض» و فاقد و اقعیت خارجی. مجتهد،  کاشف این ارتباطات است.

آنتولوژی اجتهاد پویا، مبتنی بر تفکیک بین «ذاتیات دین» و «عوارض زمانی» است. مجتهد با استفاده از ابزار «عقل»، لایه‌های رسوب‌کرده تاریخی را از هسته مرکزی حکم (Spirit of the Law) جدا می‌کند. این فرآیند شبیه به پدیدارشناسی هوسرلی است؛ یعنی «اپوخه» کردن (تعلیق) پیش‌فرض‌های عرفی برای رسیدن به ذات حکم الهی. اگر اجتهاد نباشد، شریعت دچار «تصلب وجودی» می‌شود و توانایی خود را برای جریان یافتن در رگ‌های واقعیت (Facts) از دست می‌دهد. بنابراین، اجتهاد فرآیند «کشف دین و حکم معاصر از ابدیت» است؛ ترجمه کدهای جاودانه وحی برای سخت‌افزار متغیر تمدن بشری.

بُعد سوم: سایبرنتیک و تئوری سیستم‌ها (The Software)

از منظر تئوری سیستم‌های پیچیده (Complex Adaptive Systems)، فقه شیعه یک سیستم باز (Open System) است که با محیط خود (جامعه، سیاست، اقتصاد) تبادل انرژی و اطلاعات دارد. اجتهاد، نقش «حلقه بازخورد» (Feedback Loop) حیاتی این سیستم را بازی می‌کند.

بدون اجتهاد، سیستم فقهی دچار انتروپی مثبت (مرگ سیستم) می‌شود، زیرا ورودی‌های جدید (مسائل مستحدثه) با پردازنده‌های قدیمی ناسازگارند. اجتهاد به مثابه یک الگوریتم تطبیقی (Adaptive Algorithm) عمل می‌کند که پارامترهای سیستم (احکام همیشه ثابت) را برای حفظ پایداری هدف نهایی (مقاصد الشریعه) بر موضوعات نوپدید تنظیم می‌نماید.

واژه «اجتهاد» (از ریشه ج-ه-د) در هندسه معرفتی اسلام، فراتر از یک اصطلاح فنی، یک «کدِ وجودی» است. تحلیل سایکوفیزیک این واژه نشان می‌دهد که حرف «جیم» با شدت و جهر، دلالت بر تراکم انرژی و جمع‌آوری داده‌ها دارد. حرف «هاء» با جریان هوای آزاد از عمق حلق، نماد انبساط، نفوذ به لایه‌های پنهان و عبور از ظواهر (Surface Structure) به ژرف‌ساخت‌ها (Deep Structure) است. نهایتاً حرف «دال» با قلقله و قطعیت، نشان‌دهنده تثبیت حکم و ایجاد یک «واقعیت حقوقی» است.

در پارادایم نوین، اجتهاد به مثابه «استفراغ الوُسع»، تنها یک تلاش ذهنی نیست؛ بلکه فرآیند «تخلیه ظرفیت‌های وجودی» برای اتصال به منبع لایزال علم الهی است. این فرآیند، گذار از «علم بشری» (که مبتنی بر انباشت دیتای حسی و عقل جزئی است) به «علم قدسی» (که مبتنی بر اتصال به دیتابیس لوح محفوظ است) می‌باشد. بر اساس اصل «وضع الفاظ برای ارواح معانی»، روح معنای اجتهاد، جدال با «آنتروپی» (بی‌نظمی و ابهام) برای استخراج «نظم» (حکم الله) است. مجتهد واقعی، مهندسِ تبدیلِ «احتمالات» به «یقینِ یا اعتماد و اطمینان حجت‌آور» است، نه صرفاً یک گزارشگر متون کهن.

بُعد اول: عصب‌شناسی شناختی و ملکه قدسی (The Hardware)

در تحلیل نوروبیولوژیک، آن چیزی که در متون سنتی به عنوان «ملکه قدسی» یا «عدالت» یاد می‌شود، در واقع یک وضعیت بهینه و پایدار در شبکه‌های عصبی مغز، به‌ویژه در ارتباط میان قشر پیش‌پیشانی (PFC) و آميگدال و نیز ارتباط ذهن با عقل نوری موهبتی و باطن صافی و قلب حکمی است. عدالت، نوعی «هومئوستاز روانی» (Psychological Homeostasis) است که مانع از تاثیرگذاری هیجانات منفی (طمع، ترس، شهرت‌طلبی) بر فرآیند پردازش اطلاعات می‌شود.

مجتهدِ فاقدِ این «ملکه»، دچار اختلال در عملکرد اجرایی (Executive Dysfunction) است؛ به این معنا که اگرچه دیتای خام (روایات و اصول) را در حافظه دارد، اما «سوگیری‌های شناختی» (Cognitive Biases) ناشی از حب و بغض و توهم های جزیی، خروجی استنباط او را آلوده می‌کند. مغز انسان به‌طور طبیعی تمایل به «اقتصاد شناختی» (تنبلی ذهنی) و پیروی از الگوهای جمعی (Bandwagon Effect) دارد. اما اجتهاد قدسی نیازمند فعال‌سازی شبکه‌های عصبی سطح بالا برای شکستن این الگوهای عرفی و رسیدن به حقیقتِ خالص است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که «تقوا» و «مراقبه»، با افزایش ضخامت کورتکس و تقویت ارتباطات سیناپسی، نوعی «فایروال بیولوژیک» در برابر نویزهای اطلاعاتی ایجاد می‌کند. بنابراین، شرط عدالت در مجتهد، یک گزاره اخلاقی صرف نیست؛ بلکه یک ضرورتِ سخت‌افزاری برای تضمین «صحت پردازش» است. بدون این زیرساخت عصبی، فقیه تبدیل به یک «تکنسین متن» می‌شود که مستعد تولید «پدیدارِ کاذب» (Illusion) به جای «حقیقت» (Reality) است.

بُعد دوم: آنتولوژی علم و تفکیک حقیقت از اعتبار (The Architecture)

در تحلیل عقلی (Rational Analysis)، ما با دوگانه‌ی «علم الهی» (متصل به ذات حق تعالی) و «علم بشری» (بریده از وحی) مواجهیم. آنتولوژی اجتهاد بر این پیش‌فرض استوار است که عالم هستی یک سیستم «خودجنبشِ مستقل» نیست، بلکه نظامی «ظهوری» و وابسته به منبع مطلق است.

مشکل بنیادین «اجتهادِ ظاهرگرا» (superficial jurisprudence) در خلط میان «قدرتِ متصل باطنی» (Authority) و «زورِ منفصل ظاهری» (Force) است. در هستی‌شناسی شیعی، ولایت و مرجعیت علمی، امری «اعتباری» نیست که با رأی اکثریت یا حکم حکومتی ایجاد شود؛ بلکه حقیقتی «تکوینی» است که از قربِ وجودی به حقیقت ناشی می‌شود. همان‌طور که حرارت صفت ذاتی آتش است، ولایت نیز صفت ذاتیِ قرب به حق است.

بنابراین، ادعای اجتهاد توسط کسانی که فاقد این اتصال وجودی (ملکه قدسی) هستند، نوعی «غصب آنتولوژیک» است. اینان تنها «صورت» (Form) اجتهاد را تقلید می‌کنند اما فاقد «ماده» (Matter) و روح آن هستند. خروجی چنین سیستمی، به جای هدایت (Guidance)، ضلالت و گمراهی سیستماتیک است. در تحلیل فلسفی، این پدیده مصداق «شبه‌فعل» است؛ یعنی کنشی که ظاهرِ فعل حق را دارد اما از منبع باطل صادر شده است. تفاوت ماهوی میان «فقیه قدسی» و «عالم‌نمای کاسب»، تفاوت میان «وجود» و «باطل» است؛ یکی مجرای فیض است و دیگری چاه ویلِ انحراف.

بُعد سوم: سایبرنتیک سازمانی و معماری سیستم (The Software)

از منظر تئوری سیستم‌ها (Systems Theory)، نهاد اجتهاد و روحانیت نیازمند گذار از ساختار «ارگانیکِ سنتی» به یک «سازمانِ سایبرنتیک مدرن» است. سیستم فعلی چنانچه فقدان «بازخورد» (Feedback) دقیق و نبود «شفافیت» (Transparency) باشد، دچار انتروپی و کاستی خواهد شد.

ضرورت تدوین «نظام نامه کلان حوزه‌ها» و ایجاد «بانک جامع اطلاعات علمی»، در واقع تلاشی برای ایجاد یک سیستم «نظارت و تعادل» (Checks and Balances) است. در یک سیستم سالم، داده‌ها باید «شناسه‌دار» (Tokenized) باشند تا اصالت (Originality) از سرقت علمی (Plagiarism) تفکیک شود. این همان مفهوم «بلاک‌چینِ معرفتی» است؛ جایی که هر گزاره علمی دارای ردپای دیجیتال و قابلیت راستی‌آزمایی است.

همچنین، پیشنهاد تأسیس «بانک مشترک وجوهات»، یک راهکار سایبرنتیک برای مدیریت جریان انرژی (منابع مالی) در سیستم است. فساد زمانی رخ می‌دهد که جریان انرژی، غیرشفاف و متمرکز در گره‌های (Nodes) غیرپاسخگو باشد. با شفاف‌سازی ورودی و خروجی منابع، سیستم خود را از «انگل‌های سیستمی» (Parasitic Agents) – که همان مدعیان دروغین و ظاهرگرا هستند – پاکسازی می‌کند. اجتهاد پویا نیازمند سیستمی است که در آن «شایسته‌سالاری علمی» جایگزین «غوغاسالاری» و «پوپولیسم» شود.

﴿وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا﴾

در واکاوی ریشه «ج-ه-د» (اجتهاد)، ما با یک ساختار مورفولوژیک مواجهیم که فراتر از مفهوم ساده «تلاش» است. از منظر سایکوفیزیک زبان، حرف «جیم» با صفت جهر و شدت، دلالت بر «تراکم انرژی ذهنی» دارد. حرف «هاء» با خروج از اقصی‌الحلق و جریان هوای آزاد، نماد «انبساط ظرفیت وجودی» و «نفوذ به لایه‌های پنهان» است. نهایتاً حرف «دال» با قلقله و قطعیت، بیانگر «تثبیت یک واقعیت» است.

بنابراین، اجتهاد در پارادایم نوین، فرآیند تبدیل «انرژی محدود بشری» به «داده‌های نامحدود الهی» است. این واژه در تقابل با «تقلید» (که انفعال سیستم است) قرار دارد. «استفراغ الوسع» در تعریف فنی اجتهاد، به معنای تخلیه کامل بافرهای ذهنی از پیش‌فرض‌های عرفی برای دریافت سیگنال خالص وحیانی از طریق عقل نوری تقویت شده به هدایت الاهی و قلب صافی است. اگر این فرآیند با اتصال به منبع اصلی (ملکه قدسی) همراه نباشد، خروجی آن تنها «تولید نویز» در سیستم معرفتی خواهد بود. اجتهاد، مکانیسمِ غلبه بر «آنتروپی» (بی‌نظمی و ابهام) برای استخراج «الگوریتم‌های هدایت» است.

بُعد اول: نوروبیولوژی و ملکه قدسی (The Hardware)

آنچه در متون تخصصی به عنوان «ملکه قدسی» یاد می‌شود، در علوم اعصاب شناختی قابل ترجمه به یک وضعیت بهینه و پایدار در شبکه‌های عصبی قشر پیش‌پیشانی (PFC) به ضمیمه توان ارتباط قلبی صافی است. این ناحیه مسئول عملکردهای اجرایی عالی، قضاوت اخلاقی و مهار تکانه‌هاست.

مجتهد واقعی کسی است که به واسطه «تقوا» (مراقبه دائمی)، سیم‌کشی مغزی خود (Connectome) را بازآرایی کرده و به توان دریافت الهام های حق تعالی و حکمت قلبی رسیده است. این بازآرایی منجر به تقویت «مهارِ شناختی» (Cognitive Inhibition) می‌شود؛ به گونه‌ای که امیال نفسانی (طمع، شهرت‌طلبی، ترس از قدرت‌ها) که از ناحیه آمیگدال صادر می‌شوند، نمی‌توانند بر فرآیند استنباط اثر بگذارند. بدون این زیرساخت سخت‌افزاری، ذهن فقیه دچار «سوگیری‌های شناختی» شده و به جای استخراج حکم الله، ناخودآگاه به توجیه منافع شخصی یا گروهی می‌پردازد.

«چشم‌ یافت واقعیت» (بصیرت) که شرط قضاوت و فقاهت است، اشاره به فعال‌سازی نواحی پردازشگرِ واقعیت‌های اجتماعی و روانی است. یک قاضی یا فقیه که فاقد درک عمیق از روان‌شناسی و جامعه‌شناسی است (نابینا نسبت به واقعیات و شناخت موضوعات)، داده‌های ورودی ناقصی دریافت می‌کند. سیستم عصبی او نمی‌تواند پیچیدگی‌های انسان مدرن را پردازش کند و خروجی آن (فتوا)، نه تنها درمانگر نیست، بلکه پاتوژنیک (بیماری‌زا) خواهد بود. بنابراین، اجتهاد بدون «سلامت روان» و «هوش اجتماعی»، یک نقص عملکردی (Dysfunction) در سیستم عصبی روحانیت محسوب می‌شود.

بُعد دوم: تحلیل عقلی و آنتولوژی قدرت (The Architecture)

در تحلیل عقلی (Rational Analysis)، تمایز بنیادین میان «قدرت متصل باطنی» (Authority/Wilayah) و «زور منفصل ظاهری» (Force/Coercion) وجود دارد.

آنتولوژی ولایت بر این اصل استوار است که عالم هستی یک «سیستم وابسته» (Dependent System) است و استقلال ذاتی ندارد. بنابراین، هرگونه حکمرانی که متصل به منبع مطلق (خداوند) نباشد، فاقد «مشروعیت وجودی» است. تفاوت انبیا و فقهای قدسی با دیکتاتورها در این است که قدرت آنها «جوششی» و از درون ذات (به واسطه قرب الی الله) است، در حالی که زورمندان تاریخ (مانند خلفای جور)، قدرت را به مثابه یک «عَرَض» بیرونی (سلاح و لشکر) تصاحب کرده‌اند.

خطای استراتژیک تاریخی زمانی رخ داد که «ظاهر» (لباس و مناسک) جایگزین «محتوا» (ملکه قدسی و علم) شد. بسیاری از مدعیان، بدون داشتن آن اتصال وجودی، تنها پوسته اجتهاد را تقلید کردند. در فلسفه تحلیلی، اینان مصداق «شبیه‌سازی» (Simulation) بدون «اصالت» (Authenticity) هستند. خروجی حکومت یا مرجعیتی که بر پایه «زور» بنا شده باشد، انحطاط اخلاقی جامعه است؛ زیرا ولایت حقیقی، تصرف در دل‌هاست نه تسلط بر بدن‌ها با زور نظامی و قلدری. «اجتهاد قدسی» یعنی مهندسیِ اتصالِ اراده‌ی جامعه به اراده‌ی حق، نه تحمیلِ اراده‌ی فرد بر جمع.

بُعد سوم: سایبرنتیک سازمانی و مهندسی سیستم (The Software)

از منظر تئوری سیستم‌های پیچیده (Complex Systems)، نهاد روحانیت و اجتهاد نیازمند گذار از ساختار «ارگانیک سنتی» به یک «سیستم هوشمند سایبرنتیک» است. بحران فعلی ناشی از «فقدان بازخورد» (Lack of Feedback) و «عدم شفافیت» در پردازش اطلاعات و منابع است.

۱. معماری اطلاعات (Information Architecture): سیستم نیازمند یک «بانک جامع اطلاعات علمی» است که در آن هر گزاره و نظریه دارای «شناسه دیجیتال» (Token) باشد. این مکانیزم، جلوی «سرقت علمی» و رشد «الگوریتم‌های مزاحم» (مدعیان بی‌سواد و کپی‌کار) را می‌گیرد. شایسته‌سالاری در سیستم تنها با شفافیت داده‌ها ممکن است.

۲. مدیریت انرژی (Energy Management – Finance): تأسیس «بانک مشترک وجوهات» با شفافیت کامل تراکنش‌ها، یک ضرورت سایبرنتیک برای جلوگیری از فساد است. وقتی جریان انرژی (پول) پنهان باشد، سیستم مستعد رشد «تومورهای فساد» می‌شود. جداسازی «علم» از «منافع مالی شخصی»، شرط بقای سیستم است.

۳. الگوریتم تطبیقی (Adaptive Execution): اجرای احکام دین نباید به صورت «باینری» (صفر و یک / همه یا هیچ) باشد. سیستم باید توانایی «رده‌بندی احکام» بر اساس ظرفیت جامعه (System Load Capacity) را داشته باشد. فشار بیش از حد (مانند اجرای احکام سنگین بدون آمادگی فرهنگی) منجر به «فروپاشی سیستم» (System Crash) و دین‌گریزی می‌شود. فقیه سیستم‌ساز، مانند یک مهندس نرم‌افزار، «به‌روزرسانی‌ها» (Updates) را متناسب با سخت‌افزار جامعه منتشر می‌کند.

﴿وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ﴾

در تحلیل سایکو-لینگوستیک (روان‌شناسی زبان)، تقابل دو واژه کلیدی «حق» و «واقع» (Reality vs. Truth) از منظر ارتعاش صوتی حائز اهمیت است. ریشه «ح-ق-ق» با انسداد شدید در حلق (ح) و شدت ضربه در (ق)، دلالت بر «ثباتِ وجودیِ سازش‌ناپذیر» دارد. حق، آن هسته‌ی سخت و تغییرناپذیر عالم است که فاقد انتروپی است.

در مقابل، ریشه «و-ق-ع» (واقعیت)، با نرمی حرف (و) آغاز می‌شود که دلالت بر جریان و سقوط دارد (وَقَعَ یعنی افتاد). واقعیت، آن لایه از هستی است که دچار «هبوط» شده و با محدودیت‌های ماده، زمان و ضعف‌های بشری آمیخته است. هنر مدیریت ولایی، نه سرکوب واقعیت به نفع حقیقت (که منجر به شکست سیستم می‌شود) و نه تسلیم شدن در برابر واقعیت (که سکولاریسم است)، بلکه «مهندسیِ گذار» از لایه پرنوسانِ واقعیت به لایه پایدارِ حقیقت است. مدیریت دینی، مدیریتِ اصطکاکِ میان این دو صفحه تکتونیکی است.

بُعد اول: نوروبیولوژی توده‌ها (The Hardware of “Nas”)

متون عمیق دینی میان «ناس» (توده‌های زیستی) و «مؤمنین» (نخبگان شناختی) تمایز قائل‌اند. از منظر علوم اعصاب، «ناس» عمدتاً بر اساس مدار پاداش دوپامینی و سیستم لیمبیک (هیجانی/غریزی) عمل می‌کنند. این لایه، همان «واقعیت» جامعه است که درگیر ترس، طمع و ظواهر است.

تلاش برای تحمیل «حقیقت محض» (که نیازمند فعالیت شدید قشر نئوکورتکس و مهار امیال است) بر سخت‌افزاری که هنوز در مرحله لیمبیک است، منجر به «پس‌زدگی شناختی» (Cognitive Rejection) می‌شود. پدیده تاریخی «ارتداد» یا ریزش خواص و عوام در زمان‌های بحرانی، در واقع ناتوانی سیستم عصبی جامعه در پردازش «ولتاژ بالای حقیقت» است. مدیریت نبوی (ص)، یک مدیریت «رابط کاربری» (User Interface) بود که با مدارا و پذیرشِ ظاهرِ افراد (واقعیت)، سعی در ارتقای تدریجی شبکه عصبی آنان داشت. اما مدیریت علوی (ع)، افشای «کرنل» (Kernel) و هسته سخت حقیقت بود که سیستمِ ضعیفِ جامعه آن روز، تاب تحمل آن را نداشت و دچار «خطای سیستمی» (آشوب‌های اجتماعی) شد.

مدیر سیستم (فقیه/رهبر) اگر «ظرفیت بیولوژیک» جامعه را نادیده بگیرد و فشاری بیش از آستانه تحمل (Threshold) وارد کند، مکانیزم‌های دفاعی مغزِ جمعی فعال شده و دین‌گریزی حاصل می‌شود.

بُعد دوم: تحلیل عقلی و آنتولوژی مدیریت (The Logic)

در تحلیل عقلی، حاکمیت دینی با یک پارادوکس بنیادین مواجه است: پارادوکس «خلوص-گستردگی». هرچه بر خلوص و حقیقت محض (استانداردهای بالای هستی‌شناسی) تأکید شود، دایره شمول اجتماعی (گستردگی) تنگ‌تر می‌شود (مدل امیرالمؤمنین که تنها عده قلیلی ماندند). و هرچه واقعیت‌های ناسوت (ضعف‌ها و منافع مادی) لحاظ گردد، گستردگی بیشتر اما خلوص کمتر می‌شود (مدل صلح و مدارا).

«سیاست گام‌به‌گام» یا تدرّج وجودی، اصلی عقلی برای حل این پارادوکس است. حقیقت، یک «امر مشکک» (دارای درجات شدت و ضعف) است. اعمالِ بالاترین درجه حقیقت بر پایین‌ترین درجه ظرفیت، خلاف حکمت است. مجتهدِ سیستم‌ساز باید بداند که «زور» (Force) فاقد مشروعیتِ وجودی است؛ زیرا ولایت، تصرف در «جان» است نه تسلط بر «تن».

آنچه در متون انتقادی به عنوان خطر «ظاهرگرایی» و «قشری‌گری» مطرح می‌شود، در واقع جایگزین شدن «شبیه‌سازی» (Simulation) به جای «اصالت» (Authenticity) است. وقتی واقعیت‌های اجتماعی (پول، قدرت، شهرت) بر حقیقتِ علم غلبه کند، سیستم روحانیت دچار «استحاله ماهوی» می‌شود؛ یعنی ظاهرش دینی است اما کارکردش (Function) دنیوی و معطوف به قدرت.

بُعد سوم: سایبرنتیک سازمانی و پروتکل‌های اصلاح (The Structure)

از منظر تئوری سیستم‌ها، نهاد روحانیت برای بقا و کارآمدی نیازمند گذار از «مدیریت فردی/کاریزماتیک» به «مدیریت فرآیندی/داده‌محور» است. اگر نهاد روحانیت به طور علمی ایزوله نگردد، نتیجه آسیب‌شناسی آن نشان‌دهنده وجود «نویز» (Noise) بالا در کانال‌های مرجعیت می گردد؛ جایی که مدعیان بدون صلاحیت (فاقد ملکه قدسی و علم) سیستم را اشغال می‌کنند.

راهکار سایبرنتیک ارائه شده، استقرار سه ماژول کنترلی است:

۱. پروتکل احراز هویت علمی (Scientific Information Bank): تأسیس یک پایگاه داده جامع و شفاف که در آن «عیار علمی» هر فرد با شاخص‌های عینی سنجیده شود تا جلوی «جعل اعتبار» گرفته شود.

۲. شفافیت جریان انرژی (Financial Transparency): ایجاد یک سیستم مالی متمرکز و شفاف برای وجوهات. فساد در سیستم‌های بسته و تاریک رشد می‌کند. نور (شفافیت)، قوی‌ترین ضدعفونی‌کننده سیستم است.

۳. الگوریتم مدیریت فشار (Load Balancing): احکام دینی باید بر اساس «قاعده نفی عسر و حرج» و متناسب با «ظرفیت پردازش جامعه» بارگذاری شوند. تحمیل فشار حداکثری (Maximal Stress) بدون ایجاد زیرساخت فرهنگی، منجر به فروپاشی سیستم (System Failure) می‌شود.

﴿وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ﴾

در مهندسی آوایی قرآن، واژه «فظّ» (خشونت رفتاری) با حرف «ظ» پایان می‌یابد که از حروف استعلاء و اطباق است؛ صدایی که فشار هوا را در دهان حبس کرده و با سختی خارج می‌کند، درست مانند فشاری که استبداد بر روان جامعه وارد می‌سازد. در مقابل، واژه «لین» (نرمی) با حرف روان و سیال «ل» و امتداد «ی» همراه است که دلالت بر «جریانِ بدون اصطکاک» انرژی دارد.

تحلیل سایکو-آکوستیک نشان می‌دهد که ساختار حکمرانی مبتنی بر «غلظت» (تراکم و سختی)، ذاتاً ناپایدار است زیرا «انتروپی» (بی‌نظمی) اجتماعی را بالا می‌برد. سیستم دینی اگر بخواهد پایدار بماند، باید فرکانس خود را از «نویزِ خشونت» به «هارمونیِ مرحمت» تغییر دهد. واژگان به کار رفته در این متن مبنایی، هشداری است که دینِ بدونِ «مرحمت»، در واقع یک «سازه مکانیکی خشک» است که زیر فشار واقعیت‌های اجتماعی خرد می‌شود.

بُعد اول: زیست‌شناسی بقا و سلسله‌مراتب عصبی (Neuro-Hierarchical Needs)

از منظر علوم اعصاب شناختی، مغز انسان دارای اولویت‌بندی سخت‌افزاری است. تا زمانی که «ساقه مغز» (Brainstem) و سیستم لیمبیک (مسئول بقا، گرسنگی و امنیت) در حالت هشدار قرمز (Red Alert) باشند، قشر «نئوکورتکس» (مسئول تفکر انتزاعی، اخلاق و دین‌داری) غیرفعال یا کم‌کار می‌شود.

 تلاش برای «تزریق دین» به جامعه‌ای که درگیر تأمین نان، مسکن و ازدواج (نیازهای فیزیولوژیک) است، یک خطای بیولوژیک فاحش است. پدر یا شهروندی که سطح کورتیزول (هورمون استرس) خونش به دلیل فقر بالاست، از نظر نورونی «ناتوان» از پذیرش موعظه است. مکانیزم «دین‌گریزی» در واقع واکنش دفاعی مغز به بارگذاری اطلاعاتی (Cognitive Overload) است که با نیازهای حیاتی بقا در تضاد است.

حکمرانی هوشمند، ابتدا با تأمین «دوپامین و سروتونین» از طریق رفاه اقتصادی و امنیت اجتماعی، گیرنده‌های عصبی جامعه را برای پذیرش پیام دین آماده می‌کند. سیاست‌های مبتنی بر فشار اقتصادی و محدودیت، مدارهای عصبی «خشم و پرخاشگری» را فعال کرده و دین را در ذهن ناخودآگاه جمعی به عنوان یک «عامل تهدید» (Stressor) ثبت می‌کند.

بُعد دوم: مهندسی هستی‌شناسانه فقاهت (Ontology of Juridical Authority)

در تحلیل آنتولوژیک، میان «فقیه حقیقی» و «تکنیسین متون» تفاوت ماهوی وجود دارد. فقیه حقیقی کسی است که دارای «ملکه قدسی» است؛ یعنی ساختار وجودی او به «منبع نور» متصل شده و از بایاس‌های شناختی (حب قدرت، ثروت و شهرت) پالایش شده است.

شوربختانه باید از بحرانی به نام «شبیه‌سازی دین» (Religious Simulation) پرده برداشت. وقتی افرادی فاقد این ملکه وجودی، صرفاً با انباشت داده‌های حافظه‌محور (Memory-based Data) بر مسند «تصمیم‌گیری سیستمی» می‌نشینند، نتیجه‌اش تولید احکامی است که با «روحِ زمان» (Zeitgeist) و واقعیت‌های هستی در تضاد است. این افراد، دین را که یک موجود زنده (ارگانیسم) است، به یک جسدِ مومیایی‌شده (مکانیسم) تقلیل می‌دهند.

قدرت (Power) در هستی‌شناسی شیعه، از جنس «ولایت» (سرپرستی محبت‌آمیز) است نه «سلطنت» (چیرگی قهری). استفاده از ابزارهای سخت (زندان، اعدام، زور) برای تحمیل عقیده، نشان‌دهنده «فقدان اقتدار وجودی» است. هرچه سیستم مجبور به استفاده بیشتر از زور فیزیکی باشد، یعنی «مشروعیت آنتولوژیک» خود را بیشتر از دست داده است.

بُعد سوم: سایبرنتیک و معماری سیستم توزیع‌شده (Distributed Consensus Architecture)

مدل فعلی مدیریت دانش در حوزه‌های علمیه، مبتنی بر «پردازش تک‌هسته‌ای» (Individual Processing) است. یک فرد به تنهایی تلاش می‌کند اقیانوس داده‌های مدرن را با ابزارهای سنتی پردازش کند که منجر به «خطای سیستمی» (System Failure) می‌شود.

راهکار ارائه‌شده در متدولوژی نوین، گذار به «هوش شبکه‌ای» (Swarm Intelligence) است. این امر نیازمند تأسیس دو زیرساخت حیاتی است:

۱. بانک اطلاعات علمی (Scientific Information Bank): یک دیتابیس جامع و شفاف برای احراز صلاحیت واقعی (Validation Protocol). این سیستم با الگوریتم‌های دقیق، «نویز» (مدعیان بی سواد) را از «سیگنال» (نخبگان واقعی) تفکیک می‌کند و مانع از ورود بدافزارهای انسانی به هسته قدرت می‌شود.

۲. هم‌اندیشی شبکه‌ای (Networked Consensus): اجتهاد در عصر پیچیدگی، یک فرایند جمعی است. سیستم باید به صورت «ماژولار» طراحی شود که در آن تخصص‌های مختلف (اقتصاد، روان‌شناسی، حقوق) در کنار فقه، یک «خروجی ترکیبی» تولید کنند. این همان مفهوم «عقلانیت توزیع‌شده» است که خطای فردی را به حداقل می‌رساند.

﴿قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ﴾

در مهندسی واژگان قرآن، واژه کلیدی «شاکله» (Disposition) از ریشه «ش ک ل» برمی‌خیزد. تحلیل فونوسمنتیک (آواشناسی معنایی) حرف «ش» (انتشار و تفشی) در کنار «ک» (سختی و احاطه) و «ل» (اتصال)، تصویرِ یک «قالبِ سخت‌افزاریِ فراگیر» را تداعی می‌کند که جریانِ انرژیِ وجودی فرد را کانال‌یزه می‌کند.

«شاکله» یا همان «منش» (Manish)، متفاوت از «شخصیت» (Personality) است. شخصیت، لایه‌یِ نرم‌افزاری و اجتماعی (پرسونا) است که قابل تغییر و نقاب‌گذاری است؛ اما شاکله، ساختارِ اسکلت‌بندیِ روحی فرد است که رفتارها بی‌اختیار از آن می‌جوشند. قرآن کریم با این واژه اعلام می‌کند که خروجیِ سیستم (عمل)، تابعِ مطلقِ معماریِ پردازنده (شاکله) است. تلاش برای اصلاحِ عمل بدونِ بازمهندسیِ شاکله، مانند تلاش برای اجرای یک نرم‌افزار گرافیکی سنگین روی یک سخت‌افزارِ ضعیف است؛ نتیجه یا توقف (Crash) است یا شبیه‌سازیِ نفاق‌آلود.

بُعد اول: زیست‌شناسیِ «منش» و توارثِ اپی‌ژنتیک

از منظر علوم شناختی و ژنتیک رفتاری، «منش» (Disposition) معادلِ تنظیماتِ کارخانه‌ایِ مغز (Default Mode Network) است که ریشه در وراثت (ژنوم)، تغذیه دوران جنینی و محیطِ اولیه دارد. «منش دینی» یک امر اکتسابی ساده نیست، بلکه نوعی «موهبتِ ساختاری» (Biological Endowment) است.

تفاوت فردی مانند «ابوذر» با «ابوسفیان» در سطحِ دانش (Information) نبود، بلکه در سطحِ «نرو-آناتومیِ اخلاقی» بود. قلب و مغزِ ابوذر دارای «گیرنده‌هایِ حقیقت» (Truth Receptors) بود، در حالی که ساختارِ روانیِ ابوسفیان فاقدِ این معماری بود. وقتی فردی فاقدِ «منشِ دینی» وارد حوزه دین می‌شود، مانند جراحی است که روی جسد (Autopsy) کار می‌کند؛ او اطلاعات فنیِ دقیقی از دین دارد، اما چون «حیاتِ» دین در ساختارِ عصبی‌اش و در قلب و باطن او جریان ندارد، خروجیِ او «دینِ پلاستیکی» و مرده است.

این تحلیل اثبات می‌کند که «تزریقِ اطلاعاتِ فقهی» به کسی که زیرساختِ بیولوژیک و تربیتیِ (طینت) معیوبی دارد، نه‌تنها او را دین‌دار نمی‌کند، بلکه او را به یک «تکنسینِ سکولارِ متونِ مقدس» تبدیل می‌کند که خطرناک‌ترین آفتِ سیستم است.

بُعد دوم: آنتولوژیِ سنجش (Metaphysics of Measurement)

چرا پزشکی پیشرفت کرد و علوم دینی درجا زدند؟ پاسخ در «سنجش‌پذیری» (Measurability) است. در پزشکی، ابزاری مانند فشارسنج، واقعیتِ بیولوژیک را فارغ از ادعای بیمار نشان می‌دهد. اما در حوزه دین، ما فاقدِ «فشارسنجِ معنوی» هستیم.

در هستی‌شناسی نوین، «ارزشِ عمل» تابعی از «کیفیتِ منش» است، نه «کمیتِ رفتار». اما چون ابزاری برای سنجشِ این کیفیت (خلوص، طینت، منش) نساخته‌ایم، سیستم به ناچار به «ظاهرگرایی» روی می‌آورد. نتیجه این خلأ ابزاری، رشدِ «سالوس» و «ریا» است. در غیابِ متریک‌های علمی برای رتبه‌بندیِ علما، جایگاه‌ها بر اساس «لابی‌های سیاسی» و «تبلیغات» توزیع می‌شود، نه بر اساس «نبوغِ ملکوتی».

جامعه‌ای که ادعایِ حکومتِ دینی دارد اما برای «سنجشِ تقوا» هیچ الگوریتم یا شاخصِ عینی ندارد، محکوم به سقوط در دامِ «مدعیانِ دروغین» است. ما نیازمند اختراعِ تکنولوژی‌هایِ نرم برای «کوانتیزه کردنِ» (Quantification) فضیلت هستیم، وگرنه دین در حدِ یک ادعایِ زبانی باقی می‌ماند.

بُعد سوم: سایبرنتیکِ مدیریت و باگِ «گدامنش»

سیستم‌های پیچیده اجتماعی برای بقا نیازمندِ کارگزارانی با «استقلالِ انرژی» هستند. مفهومِ «آزادمنشی» در برابر «گدامنشی»، یک پروتکلِ سایبرنتیکِ حیاتی است. عالمی که استقلالِ مالی ندارد و برای معیشتِ خود به سیستمِ وجوهات یا دولت وابسته است، دچارِ «باگِ وابستگی» (Dependency Bug) می‌شود.

تحلیل سیستمی نشان می‌دهد که «گدامنشی» (وابستگیِ ذلیلانه به منابعِ دیگران) اراده را تضعیف و ریاکاری را ماکسیمایز می‌کند. جهاد و اصلاح‌گری، نیازمندِ «قدرتِ انصراف» (Power to Walk Away) است که تنها از استقلالِ اقتصادی و غنایِ طبع برمی‌خیزد.

همچنین در الگوریتمِ حکمرانی، دو مدلِ پردازش وجود دارد:

1. الگوریتم نبوی (مدیریت واقعیت): توسعه‌یِ حداکثریِ شبکه (پذیرشِ ابوسفیان) برای حفظِ پوسته ظاهریِ سیستم.

2. الگوریتم علوی (مدیریت حقیقت): خالص‌سازیِ هسته (ریزشِ طلحه و زبیر) برای حفظِ عمقِ محتوایی.

در عصر غیبت، اشتباهِ استراتژیک آن است که بدونِ داشتنِ عصمت، از «زور» برای تحمیلِ حقیقت استفاده شود. این کار باعثِ «ارتدادِ سیستمی» می‌شود. راهکارِ صحیح، «تزریقِ تدریجیِ حقیقت» در بسترِ «مرحمت» است.

﴿وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ﴾

در مهندسی واژگان قرآن، واژه «مرحمت» (از ریشه ر ح م) دلالت بر یک «ماتریکسِ حفاظتی» دارد؛ دقیقاً مانندِ رحمِ مادر که جنینِ ناتمام را در خود می‌پروراند. قرآن کریم برای مدیریتِ جامعه‌یِ «ناس» (توده‌یِ مردمانان که درگیر غرایز و ضعف‌ها هستند)، استراتژیِ «مرحمت» را در کنار «صبر» قرار می‌دهد.

تحلیل آواشناسی نشان می‌دهد که جریانِ نرمِ حروف در «مرحمت»، در تضاد با ساختارِ سختِ قانون‌گذاری است. این آیه، پروتکلِ حکمرانی بر «انسانِ ناقص» را ترسیم می‌کند. جامعه‌ای که هنوز به بلوغِ «آدمیت» نرسیده و در مرحله‌یِ «ناس» است، با ضرباتِ چکش‌وارِ «حقیقتِ محض» اصلاح نمی‌شود؛ بلکه نیازمندِ «پوشش» (Covering) و «زمان» (Time/Sabr) است. اجتهادی که فاقدِ این «رحمِ سیستماتیک» باشد و بخواهد احکام را بدون توجه به ظرفیتِ زیستیِ جامعه تزریق کند، منجر به سقطِ جنینِ ایمان می‌شود.

بُعد اول: نوروبیولوژیِ «اجتهادِ قدسی»

اجتهادِ واقعی، صرفاً پردازشِ دیتایِ متنی (Text Processing) در کورتکس مغز نیست. فقیه باید به مثابه یک «پزشکِ اجتماعی» (Social Physician) عمل کند. در علوم شناختی، پزشکی که «بینا» نباشد و نتواند تفاوتِ سیگنال‌های «گریه» و «خنده» بیمار را درک کند، تجویزِ مرگبار خواهد کرد.

در دوران غیبت، دین «بیمار» است و جامعه نیز از سلامت کامل برخوردار نیست. اعمالِ «فشارِ حداکثری» برای اجرای احکام (مانند حجابِ اجباریِ شدید یا حدودِ سخت) بدونِ در نظر گرفتنِ آستانه‌یِ تحملِ روانیِ جامعه، باعثِ فعال‌سازیِ «آمیگدال» (مرکز ترس و تنفر) در مغزِ جمعی می‌شود.

نوروبیولوژی به ما می‌گوید که انسان‌ها «یکسان» نیستند؛ تفاوت‌های ژنتیکی و محیطی باعث می‌شود ظرفیتِ پذیرشِ حقیقت در همه برابر نباشد. فقیهی که فقط «کتاب» را می‌بیند و «مغزِ انسان» (موضوع حکم) را نمی‌شناسد، به جای درمان، عفونتِ دین‌گریزی را گسترش می‌دهد. نسخه باید مطابق با «بیماری» و «توانِ بیمار» باشد، نه فقط مطابق با کتبِ مرجع.

بُعد دوم: آنتولوژیِ مدیریت (حقیقت vs واقعیت)

بزرگترین چالشِ حکمرانی دینی، تمایزِ آنتولوژیک میان «حقیقت» (The Truth) و «واقعیت» (The Reality) است.

• الگوریتم نبوی: مدیریت بر اساس «واقعیت». پیامبراکرم (ص) برای توسعه‌یِ شبکه، حتی کسانی مثل ابوسفیان (که ایمان قلبی نداشتند) را در دایره‌یِ حکومت پذیرفت. این یعنی اولویت دادن به «پوششِ ظاهری» و «گسترشِ صلح» برای حفظِ سیستم.

• الگوریتم علوی: مدیریت بر اساس «حقیقت». امیرالمؤمنین (ع) بر خلوصِ محض تمرکز داشت که نتیجه‌اش ریزشِ خواص و جنگ‌های داخلی بود.

در دورانِ غیبت که دسترسی به «عصمت» به طور عمومی قطع است، تلاش برای اجرایِ الگوریتمِ علوی (حقیقتِ محض) با ابزارهای ناقص، فاجعه‌آفرین است. ما باید به «واقعیتِ» جامعه‌یِ ناس (مردمانِ عادیِ درگیر دنیا) احترام بگذاریم. تحمیلِ حقیقت به کسانی که ظرفیتِ آن را ندارند، شکستنِ ستون فقراتِ دین است. حقیقت باید در بسترِ واقعیت «رشد» کند، نه اینکه واقعیت را «لِه» کند.

بُعد سوم: سایبرنتیکِ قدرت و باگِ «گدامنش»

در مهندسی سیستم، پایداریِ یک شبکه وابسته به «استقلالِ گره‌های تصمیم‌گیر» است. فقیهی که «آزادمنش» نباشد و به لحاظ معیشتی یا جایگاهی به سیستمِ قدرت یا ثروتِ توده وابسته باشد (گدامنش)، دچارِ خطایِ محاسباتی می‌شود.

برخی از مدعیانِ اجتهاد، در واقع «مقلد» هستند؛ مقلدِ جوّ عمومی یا مقلدِ نان‌دهندگان. سیستمِ حکمرانی که توسطِ افرادی بدونِ «تخصصِ عمیق» (شامل علوم انسانی مدرن + علوم سنتی) و بدونِ «استقلالِ روحی» اداره شود، دچارِ انتروپی (بی‌نظمی) می‌شود.

تئوری سیستم‌ها هشدار می‌دهد: مدیریت با «دروغ» (نمایشِ دین‌داری بدونِ محتوا) یا مدیریت با «زور» (جایگزینیِ اقناع با ارعاب)، سوختنِ سرمایه‌یِ اجتماعی را تسریع می‌کند. راهکارِ سایبرنتیک، بازگشت به «تدریج» (Gradualism) و «تسامح» در برخورد با واقعیت‌هایِ جهانی و داخلی است تا زمانی که زیرساختِ فرهنگی (Software) با قانون (Hardware) هماهنگ شود.

﴿إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي﴾

در معماری واژگانِ معرفتی، واژه‌ی «علم» (Knowledge) در پارادایمِ رایج، فرآیندی است مبتنی بر گردآوریِ «صفات» (Attributes) و نشانه‌ها. اما در مقابل، «معرفت» (Gnosis) از ریشه‌ی «ع ر ف» دلالت بر بازشناسیِ «ذات» (Essence) دارد. تحلیلِ ساختارِ آوایی نشان می‌دهد که علمِ بشری، غالباً در سطحِ کورتکس مغز و پردازشِ نمادها متوقف می‌شود (Technical Interest)، اما معرفت نیازمندِ یک کانالِ ارتباطیِ کوانتومی به نام «اُنس» است.

«اُنس» (Resonance/Intimacy) فراتر از «روش‌شناسیِ هرمنوتیک» یا رویکردهای پدیدارشناسانه (که دین را ابژه‌یِ مطالعه قرار می‌دهند) عمل می‌کند. در مهندسیِ تفسیر صادق، «اُنس» یعنی هم‌فاز شدنِ فرکانسِ وجودیِ سالک با منبعِ حقیقت (استاد/معصوم). تا زمانی که محقق، دین را به عنوانِ یک پدیده‌یِ سکولار (ابژه) مطالعه می‌کند، در حصارِ «علم» (که نهایتاً به اطمینان می‌رسد نه یقین) باقی می‌ماند. تنها از طریقِ «اُنس و دوستی» با حقیقتِ زنده‌یِ دین (استادِ صاحبِ ملکه قدسی) است که داده‌ها از سطحِ «ظن» و «وهم» به سطحِ «شهود» و «یقین» ارتقا می‌یابند.

بُعد اول: نوروبیولوژیِ «استاد‌محوری» (Master-Centricity)

سیستم آموزشیِ فعلی که بر «حافظه» (Hippocampal Storage) و آزمون‌های حفظی بنا شده، یک خطایِ شناختیِ فاحش است. حفظ کردنِ متون (حتی قرآن کریم) بدونِ پردازشِ عمیق، تنها انباشتِ دیتا در حافظه‌یِ کوتاه‌مدت است و منجر به «تولید علم» نمی‌شود.

در متدولوژیِ قدسی، آموزش باید «تجسمی» (Embodied) باشد. اینجاست که نقشِ «استاد» به عنوانِ یک «تنظیم‌کننده‌یِ عصبی» (Neural Regulator) برجسته می‌شود. استادِ صاحبِ «ملکه‌یِ قدسی»، تنها منتقل‌کننده‌یِ اطلاعات نیست؛ او یک «بیوفیدبکِ زنده» است. سیستمِ نورون‌های آینه‌ای (Mirror Neurons) شاگرد، با مشاهده‌یِ «حقیقتِ دین» در رفتار و وجودِ استاد، الگوبرداری می‌کند.

«اُنس» با استاد، باعث می‌شود که ساختارِ مغزیِ شاگرد از حالتِ «پردازشِ خطی» به حالتِ «دریافتِ شهودی» تغییر فاز دهد. دین یک واقعیتِ زنده است که در وجودِ استاد جریان دارد؛ انتقالِ این واقعیت از طریقِ کتاب ممکن نیست، بلکه نیازمندِ «سیناپسِ روحی» میان استاد و شاگرد است. بدونِ این اتصال، علمِ دینی تنها مجموعه‌ای از «موهومات» و داده‌هایِ فاقدِ حیات خواهد بود.

بُعد دوم: مهندسیِ آنتولوژیک (علم vs معرفت)

تمایزِ بنیادین میان «علم» و «معرفت»، یک تمایزِ هستی‌شناختی است.

• علم (Science/Ilm): با «صفات» (Attributes) سر و کار دارد. علمِ بشری، حتی در پیشرفته‌ترین حالت، گرفتارِ «وهم»، «خیال» و نهایتاً «ظن» است. سقفِ پروازِ علم، «اطمینان» (Assurance) است، نه «یقین» (Certainty). علم نمی‌تواند حقیقتِ پدیده را لمس کند، بلکه فقط سایه‌هایِ آن را اندازه‌گیری می‌کند.

• معرفت (Gnosis): تماس با «ذات» (Essence/Haqiqat) است. معرفت، خلوصِ عمل و «عیارِ وجودی» است. این سطح، نیازمندِ «فصلِ نوری» است.

تبدیلِ معرفت به علم، در واقع یک فرآیندِ «کاهشی» (Reduction) است؛ یعنی پایین آوردنِ حقیقت از سطحِ یقین به سطحِ اطمینان برای قابل‌فهم شدن. اما «عقیده» (Belief) بحثِ دیگری است. عقیده به «فصلِ نوری» (Luminous Faculty) انسان متصل است، در حالی که علم به «فصلِ طینی» (Material Faculty) مربوط می‌شود. به همین دلیل، عقیده‌یِ یک پیرزن (حتی تقلیدی) می‌تواند از علمِ هزار فیلسوف، ساختارِ محکم‌تری داشته باشد، زیرا ریشه در ذات دارد نه در استدلال‌هایِ لرزان.

بُعد سوم: سایبرنتیکِ اجتهاد (کدِ منبع و پردازشگر)

در سیستمِ فقاهت، گزاره‌های دینی «اعتباریِ صرف» نیستند، بلکه «توصیف‌گرِ واقعیت» (Descriptive of Reality) هستند. اجتهاد یعنی کشفِ این الگوریتم‌های واقعیت.

• کرنل (Kernel): قرآن کریم. این منبع، قانونِ اساسی و دیتابیسِ حقیقت است.

• اکسکیوتر (Executor): سنتِ معصومین (ع). توجه کنید که «عترت» مساوی با «روایت» نیست. روایت، خروجیِ (Output) سیستمِ عترت است. اطاعتِ مطلق، مخصوصِ سیستمِ هوشمندِ دارای «عصمتِ موهبتی» (چهارده معصوم) است.

مجتهد در این سیستم، نقشِ «مترجمِ صادق» (Sincere Translator) را دارد، نه قانون‌گذار. او حقِ تشریع ندارد، بلکه با داشتنِ آنتولوژیِ دقیق، کدهای قرآن کریم را دیکد می‌کند. در عصر غیبت که دسترسی مستقیم به «پردازشگرِ مرکزی» (معصوم) قطع است، قرآن کریم به عنوانِ مرجعِ نهایی و پناه‌گاهِ اصلیِ سیستم باقی می‌ماند. هر روایتی باید با «دیتاشیتِ» قرآن کریم سنجیده شود.

«إِنَّمَا سُمِّيَ الْقَائِمُ مَهْدِيّاً لِأَنَّهُ يَهْدِي إِلَى أَمْرٍ قَدْ ضَلُّوا عَنْهُ… وَ دَعَا النّاسَ اِلَى الاِسْلامِ جَدِيداً»

واژه‌ی «عقل» از ریشه‌ی (ع-ق-ل) در زبان‌شناسیِ سامی، دلالت بر «بستن» و «مهار کردن» (Tying/Binding) دارد (مانند عقال شتر). در معماریِ شناختیِ انسان، عقل نیرویی است که نویزهایِ هیجانی (صادر شده از آمیگدال و سیستم لیمبیک) را «مهار» می‌کند تا دیتایِ خالص پردازش شود. اما نکته‌یِ حیاتی در آنتولوژیِ تفسیر صادق این است که عقل، «تولیدکننده‌یِ نور» (Generator) نیست، بلکه «چراغ» (Mishbah/Projector) است.

کارکردِ عقل، «کشف» است نه «خلق». عقل مانندِ یک اسکنرِ پیشرفته، مسیر را روشن می‌کند و ضرورتِ وجودِ وحی را اثبات می‌نماید (مستقلات عقلی)، اما تواناییِ ورود به جزئیاتِ هستی (مخصوصاً غیب و معاد) را ندارد. بنابراین، عقل یک «پروتکلِ دسترسی» (Access Protocol) است که ما را به سرورِ اصلی (وحی/معصوم) متصل می‌کند، اما خودِ دیتابیس نیست. این تمایزِ ظریف میان «عقل به عنوانِ منبع» و «عقل به عنوانِ ابزار»، مرزِ میانِ فقاهتِ پویا و سکولاریسم است.

بُعد اول: نوروبیولوژیِ «عرف» و تکاملِ شعورِ جمعی

در تحلیلِ شناختی، جامعه‌یِ انسانی یک «شبکه‌یِ عصبیِ توزیع‌شده» (Distributed Neural Network) است. این گزاره‌ که «علمی و عقلی نمودنِ دین یک ضرورت است»، اشاره به پدیده‌ی «نوروپلاستیسیته‌یِ اجتماعی» (Societal Neuroplasticity) دارد.

ذهنِ بشرِ امروزی (عرفِ مدرن) به دلیلِ بمبارانِ اطلاعاتی و رشدِ ساینس، الگوریتم‌هایِ پردازشیِ متفاوتی نسبت به قرونِ گذشته دارد. قشرِ پیشانی (Prefrontal Cortex) که مسئولِ استدلالِ منطقی است، در انسانِ معاصر مطالبه‌یِ برهان می‌کند. شریعت اگر بخواهد در این «سخت‌افزارِ جدید» نصب شود، باید با زبانِ «عقلِ منطقی» و «عقلِ عقلایی» کدنویسی شود.

این به معنایِ تغییرِ محتوایِ دین نیست، بلکه به معنایِ ارتقایِ «پهنایِ باندِ انتقال» است. دین باید بتواند خود را به عنوانِ یک سیستمِ «ضدِ آنتروپی» (نظم‌دهنده) به عقلِ محاسبه‌گرِ مدرن اثبات کند. عدمِ تطابقِ زبانِ دین با سطحِ بلوغِ شناختیِ جامعه، منجر به «خطایِ شناختی» و طردِ دین (Atheism) می‌شود.

بُعد دوم: مهندسیِ آنتولوژیک (محدودیتِ عقل در برابر وحی)

در تحلیلِ عقلی (Tahlil Aqli)، عقل دارای دو ساحت است: «عقلِ نظری» (درکِ هست‌ها و بدیهیات) و «عقلِ عملی» (درکِ بایدها و حسن و قبح). عقل در کلیات «حاکم» است؛ مثلاً حکم می‌کند که «ظلم قبیح است» یا «خداوند باید حکیم باشد». این احکام، فونداسیونِ پذیرشِ دین هستند. اگر عقل نباشد، معجزه اثبات نمی‌شود.

اما پارادوکسِ شناختی اینجاست: عقلی که خود پایه‌یِ دین را می‌چیند، در جزئیاتِ سیستم (System Specifics) ناتوان است. چرا؟ زیرا متغیرهایِ عالمِ هستی (به‌ویژه عوالمِ غیبی و تأثیراتِ متافیزیکیِ احکام) فراتر از ظرفیتِ پردازشِ مغزِ انسان است.

بنابراین، عقل حکم می‌کند که باید به یک «ابَرآگاهی» (Super-Consciousness) یا همان «مقامِ عصمت» متصل شد. وحی، نقشِ «تکمیل‌کننده‌یِ دیتایِ ناقصِ عقل» را ایفا می‌کند. عقل چراغی است که متنِ مقدس را روشن می‌کند تا خوانده شود، اما خودِ عقل «متن» نیست. خلطِ میانِ «ابزارِ قرائت» (عقل) و «منبعِ محتوا» (وحی)، ریشه‌یِ بسیاری از انحرافاتِ هرمنوتیکی است.

بُعد سوم: سایبرنتیکِ حقوقی (ابطالِ الگوریتمِ اجماع)

در تئوری سیستم‌ها، تکرارِ یک خطا در هزاران نود (Node) شبکه، آن را تبدیل به حقیقت نمی‌کند. «اجماع» (Consensus) که خاستگاهی غیرشیعی دارد، از نظرِ سیستمی یک «باگِ منطقی» است اگر مستند به «کرنلِ اصلی» (معصوم) نباشد.

تجمعِ آراءِ هزاران فقیه (نودهایِ پردازشی)، اگر همگی بر اساسِ یک مدرکِ واحد (Input) یا اصولِ عملیه باشد، ارزشِ مستقل ندارد (اجماع مدرکی). در سایبرنتیکِ فقه، «حقیقت» دموکراتیک نیست؛ حقیقت «کدِ منبع» (Source Code) است که تنها در اختیارِ ثقلین (قرآن و عترت) می‌باشد.

تنها منبعِ معتبر برای قانون‌گذاری (تشریع)، اتصال به دیتابیسِ الهی است. اجماع، شهرت و قیاس، تلاش‌هایِ بشری برای پُر کردنِ خلأهایِ اطلاعاتی با «حدس و گمان» (Probabilistic Estimation) هستند که در دینِ خدا جایی ندارند. سیستمِ دین، باینریِ حق و باطل است و با «ظن» (Probability) مدیریت نمی‌شود.

«لَا دِينَ لِمَنْ لَا يَتَفَقَّهُ فِي دِينِ اللَّهِ… وَ الْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ»

واژه‌ی «اجتهاد» از ریشه‌ی (ج-ه-د) در زبان‌شناسی سامی، فراتر از «تلاش» (Saye) است. این ریشه حاویِ فرکانسِ صوتیِ «غلبه بر اصطکاک» و «تحملِ فشارِ سیستم» است. در ترمینولوژیِ نوین، اجتهاد یعنی «فرآیندِ استخراجِ الگوریتمِ خالصِ الهی (Divine Code) از میانِ نویزهایِ عالمِ ماده و تاریخ».

بر خلافِ تعاریفِ کلاسیک که اجتهاد را صرفاً «تحصیلِ حجت بر حکم شرعی» می‌دانند، در این متدولوژی، اجتهاد یک «مهندسیِ معکوس» (Reverse Engineering) است. مجتهد کسی است که با استفاده از دو بازویِ «ملکه‌یِ قدسی» (گیرنده‌یِ امواج وحیانی) و «تخصصِ علمی» (دی‌کدرهایِ شناختی)، می‌خواهد سیستمِ عاملِ مدیریتِ جامعه را از متونِ مقدس استخراج کند. بنابراین، اجتهادِ سکولار (بدون اتصال قدسی) تنها «پردازشِ متن» است، نه «کشفِ مراد».

اجتهاد در عصرِ غیبت، تلاش برایِ همگام‌سازیِ (Synchronization) «حقیقتِ دین» با «واقعیتِ سیالِ جامعه» است، بدون آنکه «کرنلِ اصلی» (هسته‌یِ دین) دچارِ فروپاشی یا دگردیسی (Mutation) شود.

بُعد اول: نوروبیولوژیِ «ملکه‌یِ قدسی» (Knowledge vs. Gnosis)

در تحلیلِ مبانی اجتهاد، تمایزِ میان «علم» (Knowledge) و «معرفت» (Gnosis/Insight) حیاتی است. علم، پردازشِ «نشانه‌ها» و «صفات» (Attributes) در قشرِ نئوکورتکس مغز است که نهایتاً به «اطمینان» (Assurance) می‌رسد اما ذاتاً با «شک» همسایه است. اما «معرفت»، درکِ «ذات» (Essence) و «حضور» است که در لایه‌هایِ عمیق‌ترِ وجودی (مرتبط با قلب/Neuro-Cardiac interactions) رخ می‌دهد و به «یقین» منتهی می‌شود.

«اجتهادِ تراز»، محصولِ انباشتِ اطلاعات (حافظه‌محوری) نیست؛ بلکه محصولِ شکل‌گیریِ یک «شبکه‌یِ عصبیِ قدسی» (Sacred Neural Network) است که در ادبیاتِ دینی «ملکه» نامیده می‌شود. این ملکه، یک «ارتقایِ سخت‌افزاری» در مغز مجتهد است که قدرتِ فیلترینگِ نویزهایِ نفسانی (Ego-noise) و دریافتِ سیگنال‌هایِ خالصِ وحیانی را از طریق حیات قلبی می‌دهد.

لذا، سیستمِ آموزشیِ حوزه باید از «حافظه‌محوری» (Book-Centric) به سمتِ «تربیتِ مَستر-محور» (Master-Centric) تغییر کند؛ زیرا معرفت از طریقِ «هم‌نشینی و اُنس» (Mirror Neurons Resonance) با استادِ صاحب‌ملکه منتقل می‌شود، نه صرفاً با خواندنِ متن.

بُعد دوم: تحلیل عقلی (جایگاهِ عقل: منبع یا ابزار؟)

یکی از خطاهایِ استراتژیک در مبانیِ اجتهاد، خلطِ میانِ «منبع» (Source) و «ابزار» (Tool) است. در آنتولوژیِ شیعی، عقل (Reason) منبعِ تولیدِ محتوایِ دین نیست، بلکه «مصباح» (Projector/Lamp) است.

کارکردِ عقل، «کشف» است. عقل حکم می‌کند که «باید وحی وجود داشته باشد» (ضرورتِ نبوت) و اعتبارِ سند را تأیید می‌کند (حجیتِ صدور). اما عقل نمی‌تواند واردِ جزئیاتِ «نرم‌افزارِ دین» شود، زیرا ظرفیتِ پردازشیِ آن محدود به «عالمِ شهود» است و به متغیرهایِ پیچیده‌یِ عوالمِ غیبی دسترسی ندارد.

بنابراین، مستقلاتِ عقلی (مانند قبح ظلم) فونداسیون هستند، اما در استنباطِ احکامِ جزئی، عقل تنها نقشِ «چراغ قوه» را دارد که بر متنِ وحی (قرآن کریم و سنت) می‌تابد تا آن را بخواند. اگر چراغ نباشد، متن خوانده نمی‌شود؛ اما چراغ، خودِ متن نیست. «منبع» در عصر غیبت، منحصر در قرآن کریم (به عنوان نظام نامه کلان و جامع و قانون اساسی خداوند) و سنتِ قطعی (به عنوان مفسر اجرایی) است.

بُعد سوم: سایبرنتیکِ حکمرانی (مدیریتِ واقعیت و نقد اجماع)

سیستمِ اجتهاد باید میانِ «حقیقت» (The Truth) و «واقعیت» (The Reality) تعادل ایجاد کند. پیامبر اکرم (ص) سیستم را بر مبنای «واقعیت» (پذیرشِ حداکثری، حتی منافقین) مدیریت کرد، اما امیرالمؤمنین (ع) بر مبنای «حقیقتِ محض» عمل نمود که منجر به ریزشِ خواص شد.

در مهندسیِ سیستم‌هایِ اجتماعی، اجرایِ «ضربتی» حقیقت (تغییر ناگهانیِ پارامترها) منجر به «شوکه شدنِ سیستم» و فروپاشی (Collapse) می‌شود. اصلِ «تدرّج» (Gradualism) یک قانونِ سایبرنتیک برای کاهشِ آنتروپی است. احکام باید اولویت‌بندی شده و متناسب با «ظرفیتِ پذیرشِ شبکه» (عرف) تزریق شوند. برخوردِ قهری با پدیده‌هایی مثل حجاب بدونِ آماده‌سازیِ زیرساختِ شناختی، ضدِ کارکردِ دین است.

همچنین، «اجماع» (Consensus) به عنوانِ یک منبعِ مستقل، در این سیستم «باگ» محسوب می‌شود. تجمعِ هزاران «پردازشگرِ ناقص» (فقهای غیرمعصوم) لزوماً به «خروجیِ صحیح» نمی‌رسد. اعتبارِ حکم تنها به اتصال به «دیتابیسِ مرکزی» (قرآن کریم و عترت) است، نه تعدادِ لایک‌ها یا آرایِ موافق در تاریخ.

«إِسْتِنْبَاط» & «مَلَکَة»
کلیدواژگانِ محوری در مهندسیِ فهمِ دین

🔍 لنز اول: عصب‌شناسی (Neuro)

اجتهاد یک فرآیندِ ذهنیِ صرف نیست؛ بلکه تغییر در «سیم‌کشیِ مغز» (Neuroplasticity) است. فقیه کسی است که شبکه‌ی عصبی‌ و قلب باطنی اش برای دریافتِ فرکانسِ وحی، کالیبره شده است.

🌌 لنز دوم: هستی‌شناسی (Onto)

کلماتِ قرآن کریم اشاره به «حقایقِ وجودی» دارند، نه قراردادهایِ اجتماعی. اجتهاد یعنی عبور از «لفظ» (پوسته) به «ذات» (هسته نورانی) در عالمِ بالا.

🤖 لنز سوم: سایبرنتیک (Cyber)

دین یک «سیستمِ پیچیده» (Complex System) است. اجتهاد یعنی مدیریتِ این سیستم برای حفظِ تعادل (Homeostasis) در جامعه، بدونِ از دست دادنِ کدِ اصلی.